Vitaly Ginzburg : Vader van de Sovjet-bom

Pervaya molniya (Первая молния ), oftewel Eerste Bliksem, dat was de kleurrijke naam voor de RDS-1, de allereerste atoombom van de Sovjetunie. Hij ontplofte op 29 augustus 1949 in Kazakhstan en verbijsterde de Amerikanen, die er van overtuigd waren dat het Sovjet-atoomprogramma járen achterstond op het Amerikaanse. Niet dus. En de ontploffing van Joe-1 (hier rechts op de foto), zoals ze hem in de Verenigde Staten noemden, was ook grotendeels te danken aan de harde labeur van Vitaly Ginzburg.

De in 1916 geboren Ginzburg werkte in de jaren '40 aan de zijde van Andrei Sakharov, die later beroemd werd als dissident. Onder de leiding van Igor Kurchatov gaven ze de communistische dictator Stalin eindelijk zijn atoomspeelgoed. Kurchatov zou later toegeven dat zijn eerste gedachte bij de ontploffing van de RDS-1 een gevoel van opluchting was. Hij was er van overtuigd dat Stalin hen allemaal had neergeknald als de test mislukt was.

In de jaren '50 ontwikkelde Ginzburg samen met Lev Landau een mathematische theorie omtrent supergeleiding, wat de Ginzburg-Landau Theorie zou worden (1950). Ginzburg zat ook achter de val van Trofim Lysenko in 1962. Lysenko was de bioloog van Stalin geweest, die de hele Mendeliaanse wetenschap verwierp wegens te 'kapitalistisch', wat de vooruitgang van de genetica in de USSR 2 decennia achterstand opleverde.

Omdat Ginzburg, die Joodse roots had, meewerkte aan het atoomprogramma, ontsnapte hij in het begin aan de jodenvervolgingen van Stalin, maar in 1951 oordeelde de Rode Tsaar dan toch dat Ginzburg niet koosjer was. Hij moest stoppen met zijn werk aan het Sovjet-waterstofbomproject en mocht naar huis gaan. Pas na de dood van Stalin in 1953 kon hij zijn werk hervatten.

Ginzburg was ook één van Ruslands beroemdste en uitgesproken atheïsten. Hij verdedigde zijn ideeën op alle mogelijke momenten en schreef er ook enkele boeken over. Hierdoor kreeg hij al snel ruzie met de Russisch-orthodoxe kerk. Hij bekritiseerde dan ook de terugkeer naar totalitarisme onder Putin en hekelde diens gebruik van en terugkeer naar de kerk.

In 2003 kreeg hij de Nobelprijs voor de Fysica, samen met Alexei Abrikosov en Anthony Leggett, voor zijn bijdrage aan de theorie van de supergeleiding.
Vitaly Lazarevich Ginzburg overleed in Moskou aan een hartaanval. De vader van de Russische atoombom werd 93.

Qian Xuesen : Vader van de Chinese ruimtevaart

Zonder Qian Xuesen zouden er nu wellicht (nog) geen Chinezen in de ruimte geweest zijn. In 1935 trok de Chinese wetenschapper naar de Verenigde Staten, waar hij aan het MIT en het Caltech studeerde. In Caltech zou hij nog 20 jaar blijven. Daar wierp hij zich op de nieuwste ideeën rond raketaandrijving, samen met enkele andere studenten van zijn doctoraatspromotor Theodore von Kármán. Omdat hun werk nogal gevaarlijk en - letterlijk - vrij explosief was, stond het selecte clubje al snel bekend als 'the Suicide Squad'.

Qian werkte tijdens de oorlog mee aan het Manhattanproject. Na de oorlog slaagde hij er in om Werner von Braun te interviewen en ontwierp hij het Tsien Space Plane 1949, wat de inspiratie werd voor eerst de X-20 Dyna Soar en uiteindelijk de Space Shuttle.

In 1949 deed hij zijn aanvraag voor het Amerikaanse staatsburgerschap, maar net op dat moment kwam de grote communistenjacht van senator Joseph McCarthy op gang. Qian had de pech dat hij in China geboren was, wat op dat moment onder Mao de rode toer opging. De onfortuinlijke wetenschapper geraakte al snel nergens meer aan de bak en verklaarde dat hij terug zou keren naar China. De VS smeet hem achter de tralies van Alcatraz. Tot 1955 zou hij onder huisarrest blijven.

Na zijn vrijlating trok hij naar China, waar hij onmiddellijk het hoofd van het Chinese rakettenprogramma werd; de Chinese regering gaf hem al het geld dat hij nodig. In 1958 sloot Qian zich aan bij de communistische partij. De jaren daarna ontpopte Qian zich als de vader van de Chinese ruimtevaart. Hij zat achter de Lange Marsraketten en de door het leger gebruikte Zijdewormraket. Het was een Lange Marsraket die in 2003 de eerste bemande Shenzou 5-capsule in een baan rond de Aarde bracht, waardoor de mensheid naast de astronauten en kosmonauten nu ook de taikonauten kon bewonderen. Qian volgde de lancering vanuit zijn ziekenhuisbed.

In 1991 ging hij met pensioen. Hij vergaf de VS nooit voor wat ze hem hadden aangedaan. Toen hij een uitnodiging kreeg om de VS opnieuw te bezoeken in het kader van de verbeterende Sino-Amerikaanse betrekkingen, weigerde hij omdat de Amerikanen zich niet wilden excuseren voor zijn internering van de jaren '50.

In China werd hij beschouwd als een held. Astronaut 3763 Qianxuesen werd in 1980 naar hem vernoemd en Arthur C. Clarke gebruikte de naam van de briljante Chinees in 2010: Odyssey Two (1982), de opvolger van 2001: A Space Odyssey, als naam voor een Chinees ruimteschip.

De vader van de Chinese ruimtevaart werd 97.

Konrad Dannenberg : Van de V-2 naar de Maan

Konrad Dannenberg is gestorven. De in Duitsland geboren wetenschapper was één van de pioniers van de ruimtevaart. In 1939 diende hij bij de Wehrmacht in Frankrijk, maar een jaar later werd de ingenieur opgeroepen om te gaan werken in Peenemünde, waar de knapste koppen van het Derde Rijk zich over de tekentafels bogen om Hitler zijn wonderwapens te geven. Dannenberg specialiseerde zich in raketaandrijving en stond zo mee aan de wieg van de V-2. De V-2, één van de laatste stuiptrekkingen van de Nazi's, zou ongeveer 7.250 doden op zijn naam zetten. Naast een moordwapen is de V-2 echter ook de alleereerste ballistische raket én het eerste door de mens gemaakte voorwerp dat in de ruimte terechtkwam (op 3 oktober 1942, toen een V-2 189 km hoog vloog). Na de oorlog werd Dannenberg naar de Verenigde Staten meegenomen als onderdeel van Operation Paperclip (het recupereren van de Nazi-wetenschappers om ze voor eigen onderzoek te gebruiken). Daar kwam hij uiteindelijk bij de NASA terecht, in het Saturn Program. Dannenberg had de leiding over de bouw van de Saturn V, de grootste raket ooit gemaakt. De Saturn V schreef later geschiedenis door in 1969 de eerste mensen naar de Maan te brengen. Voor de ontwikkeling van de Saturn kreeg Dannenberg nog de NASA Exceptional Service Medal. Niet slecht voor iemand die eerst al zijn energie in een Vergeltungswaffe had gestoken. Konrad Dannenberg werd 96.

Murray Jarvik : De nicotinepleister

De Amerikaan Murray Jarvik is gestorven. Jarvik ontwikkelde in de jaren '90 samen met zijn UCLA-collega Jed Rose een pleister die rechtstreeks nicotine toediende via de huid. Zo werd het effect van een gebrek aan nicotine getemperd, wat een belangrijk hulpmiddel zou worden voor sommige mensen die proberen te stoppen met roken. Jarvik startte zijn onderzoek naar de opname van tabak via de huid met een studie van de handen van tabaksboeren. Omdat hij en zijn collega geen toelating kregen om experimenten uit te voeren, speelden ze zelf als proefkonijn. Vanaf 1992 was de nicotinepleister in de Verenigde Staten verkrijgbaar op voorschrift. Vier jaar later kon het middel overal vrij verkocht worden. Jarvik werd 84; hij kampte al jaren met hartproblemen.

Albert Hofmann : Medicine for the soul

Albert Hofmann heeft zijn laatste trip gemaakt. De Zwitser werkte tussen 1929 en 1971 als onderzoeker in farmaceutische laboratoria van de groep Sandoz, waar zijn onderzoek leidde tot de ontdekking van enkele succesvolle geneesmiddelen. Toch zal hij vooral de geschiedenis ingaan als de ontdekker van LSD. Hofmann maakte de eerste LSD-trip ter wereld per toeval op 16 april 1943; toen hij de alkaloïden van koren onderzocht, in de hoop een stimulator voor de bloedsomloop en ademhaling te ontdekken, genaamd lysergeenzuurdiëthylamide (jawel, LSD), liet hij per ongeluk een druppel op zijn hand vallen. Het gevolg was iets wat velen na hem die het goedje slikten ongetwijfeld zullen herkennen; hij kreeg de vreemdste sensaties, zoals angst, hoogtevrees, bovennatuurlijke visioenen, objecten die in de ruimte bewegen en een geluksgevoel. Drie dagen later probeerde hij het opnieuw, met hetzelfde resultaat. Tussen 1947 en 1966 bracht Sandoz het product in ampullen en tabletten op de markt, voor medisch gebruik. Maar toen LSD begin jaren '60 de populairste drug bij hippies werd en het een slechte naam kreeg, werd het product uiteindelijk verboden en zette het bedrijf de productie stop.
Hofmann heeft zijn Problem Child (zoals zijn autobiografie het zo mooi omschrijft) altijd verdedigd. Voor hem was LSD 'medicine for the soul'; het wereldwijde verbod dat de drug uiteindelijk ondergronds dwong te gaan, zat hem vrij hoog. LSD werd gedurende 10 jaar met succes in de psycho-analyse gebruikt; volgens de Zwitser werd het product vervolgens 'gekaapt' door de jongerenbeweging van de jaren '60 en gedemoniseerd door het establishement die zich tegen die beweging kantte. Toch gaf hij toe dat LSD ook gevaarlijk kon zijn als het in de verkeerde handen terechtkwam.
Albert Hofmann overleed aan een hartaanval in het Zwiterse Burg im Leimental. De eerste gebruiker van LSD werd 102.